Teizm

Bu anlayışa göre Tanrı yaratıcıdır, oluşun kaynağı ve koruyucusudur. Tanrı güç, gerçeklik ve değer bakımından en yüksek varlıktır. Ezeli ve ebedi olan salt akıl ve iyilik olan yüce bir iradedir. Teistler Tanrı'nın varlığını bazı kanıtlarla temellendirmeye çalışmışlardır.

Ontolojik Kanıt

Tanrı kavramından Tanrı'nın varlığını çıkartmaktır. Bu kanıtlama, Ortaçağ'da St. Anselmus ve Yeniçağ'da Descartes tarafından geliştirilmiştir.

Hudus (Varlığın ortaya çıkması) Kanıtı

Sonradan meydana gelen her şey, mantıken onu meydana getiren bir varlığa muhtaçtır. Evren de zaman içinde sonradan meydana geldiğine göre, onu meydana getiren varlık Tanrı'dır. Bu kanıt, ilk olarak İslâm Felsefesi'nde kelamcılar (kelam, İslâm Felsefesi'nde Tanrı'nın varlığını ve birliğini akıl ve mantık yoluyla kanıtlamak isteyen görüştür.) kullanmıştır.

Erdem Kanıtı

Bu kanıtı St. Thomas kullanmıştır. Bu kanıtlamaya göre, Evren'de var olanların bir mükemmellik sıralaması vardır. Bu sıralamanın en üst katında bulunan, her şeyin en mükemmeli olan Tanrı'dır.

Ahlâki Kanıt

İnsan iyilik yapmaya, kötülüklerden kaçınmaya eğilimlidir. Bu bir ahlâk yasasıdır. Bu yasa öğrenilmemiştir; özümüzde, vicdanımızda hazır olarak bulunur. Bunu insana kazandıran Tanrı'dır.

Teistler, Tanrı'nın varlığını nedensel olarak kanıtlamak isterler. Her bir şeyin bir nedeni vardır. Her bir neden, başka bir nedenin sonucudur. Bu nedensellik zincirini sonsuza kadar götürmek, insan aklı için mümkün olmadığından, kendisi sonuç olmayan nedende durulur. İşte, teizme göre ilk neden Tanrı'dır.

Teizmin, tanrinin varligini kabul ve tanrinin varligina inanc olarak cesitleri vardir. Polyteizm, cok tanrililik iken,mono teizm tek tanrililikdir.

Deizm genel olarak bir tanri varligi kabuludur.

Panteizm, evreni tanri ile ozdeslestirir, panenteizm ise evren ile tanriyi icice kilar.

Agnostisizm ise, tanri olarak varliginin bilinemeyeceginden bahseder.

Teizm ayrica dini uygulamali (Islam, Hristiyanlik, musevilik v.s.) ve dinsiz, dini uygulamasiz (deizm, panteizm, panenteizm v.s.) olarak farklilasir.

Bunun yaninda, varolusculuk, hyloteizm, mistisizm, tasavvuf ve bazi meditasyon cesitleri de teizm sinifina girer.

Teizmde tanrı vardır ve müdahalecidir". Deizmden farkı teizmde tanrının "müdahaleci" oluşudur.Örneğin, ilahi olarak nitelenen dinler vasıtası ile tanrı, bu Dünya'ya müdahale etmiştir. Haliyle İslamiyet, Hristyanlık, Musevilik bu sınıflamaya dahildir.

Deizmde tanrı vardır ancak "müdahaleci" değildir. Bu nedenle ilahi olarak nitelenen dinler ilahi değillerdir, geçersizlerdir.